Een sociogram afnemen: de vragen en een gratis invulblad.

Wat je nodig hebt

Een klaslijst met voornamen, voor elk kind een invulblad, en twintig minuten lestijd. Verder niets. Doe het op een moment waarop de groep rustig is, en niet vlak na een ruzie of vlak voor een vakantie: dan meet je de dag, niet de groep.

Zorg dat kinderen elkaars blad niet kunnen zien. Dat klinkt overdreven voor een vraag over naast wie je wilt zitten, maar het is het verschil tussen een eerlijk antwoord en een sociaal antwoord.

De twee vragen

Meer dan twee heb je niet nodig, en elke extra vraag maakt het verwerken zwaarder zonder dat het beeld scherper wordt.

Vraag 1: naast wie zou je willen zitten?

Deze vraag gaat over vriendschap en over je prettig voelen. Laat elk kind drie namen opschrijven, in willekeurige volgorde.

Vraag 2: met wie zou je willen samenwerken aan een opdracht?

Deze gaat over vertrouwen in wat iemand kan, en dat is iets anders. Kinderen noemen hier regelmatig een klasgenoot met wie ze niet bevriend zijn. Ook drie namen.

Wat je niet vraagt: naast wie een kind níét wil zitten. Uitsluiting zie je ook zonder die vraag, namelijk aan de kinderen die door niemand genoemd worden. En je hebt geen kind laten opschrijven wie het niet moet hebben. Dat verschil is belangrijker dan de scherpte die je ermee wint.

Hoe je het introduceert

Kinderen voelen aan dat dit geen gewone opdracht is, dus zeg gewoon waar het over gaat. Iets in deze richting werkt:

"Ik wil graag weten hoe onze groep in elkaar zit, zodat ik straks slimmer kan nadenken over waar iedereen zit en met wie jullie samenwerken. Je schrijft drie namen op van kinderen naast wie je zou willen zitten. Er zijn geen goede of foute antwoorden, en niemand anders krijgt jouw blad te zien. Ik ook niet met de klas erbij."

Zeg er niet bij dat het "belangrijk" is en maak er geen plechtig moment van. Hoe gewoner je het brengt, hoe eerlijker de antwoorden.

Van invulbladen naar drie lijstjes

Je hoeft geen plaat met pijlen te tekenen. In een klas van 28 wordt die toch onleesbaar. Wat je nodig hebt zijn drie lijstjes.

1. Hoe vaak is elk kind genoemd?

Zet alle namen onder elkaar en streep bij elke vermelding. Tel de twee vragen apart, want een kind dat vaak wordt gekozen om mee samen te werken maar nooit om naast te zitten, is een ander verhaal dan andersom.

2. Welke keuzes zijn wederzijds?

Noemt Sara Jelle en noemt Jelle Sara, dan is dat een echte band. Deze paren zijn je aanknopingspunt bij het maken van groepjes en bij een nieuwe plattegrond.

3. Wie komt nergens voor?

Het kortste lijstje en het enige dat er echt toe doet. Meestal staan er één tot drie kinderen op, en meestal is er minstens één bij die je niet had verwacht.

Wat je de week erna doet

Kies twee of drie kinderen en één concrete actie per kind. Niet meer, want een plan voor de hele klas voer je toch niet uit.

Voor een kind dat nergens voorkomt: zet het naast een kind dat vaak gekozen wordt en dat makkelijk contact maakt, en geef ze samen een klusje waar ze allebei iets aan hebben. Ga daarnaast zelf een keer naast dat kind zitten tijdens het zelfstandig werken. Niet om erover te praten, gewoon om er te zijn.

Voor een wederzijds paar dat je uit elkaar had gezet: overweeg of dat nog nodig is. Twee kinderen die elkaar kiezen, werken vaak beter dan je verwacht.

Voor een kind dat door heel veel kinderen gekozen wordt: let op of het die rol wel wil. Populariteit is niet hetzelfde als je prettig voelen, en sommige kinderen zijn moe van iedereen.

Bewaar de uitkomst niet in het leerlingdossier en deel hem niet met de klas. Het is een momentopname van een groep, geen eigenschap van een kind.

Veelgestelde vragen

Waar kan ik gratis een sociogram maken?

Met het invulblad hierboven kun je er direct een afnemen zonder account of licentie. Wij bouwen daarnaast een digitale versie waarin de klas het klassikaal invult en jij meteen de drie lijstjes krijgt. Die wordt gratis.

Hoeveel namen laat ik kinderen opschrijven?

Drie per vraag. Bij één naam wordt het beeld te grof en krijg je veel kinderen op nul. Bij vijf noemen kinderen half de klas en zegt het niets meer.

Wat doe ik met een kind dat niemand kan bedenken?

Laat het leeg. Een gedwongen antwoord vervuilt je uitkomst, en het feit dat een kind niemand kan noemen is zelf ook informatie.

Mag ik een sociogram zomaar afnemen?

Binnen de school mag dat, mits je er zorgvuldig mee omgaat: alleen voornamen, kinderen zien elkaars antwoorden niet, de uitkomst blijft bij jou en je bewaart hem niet langer dan nodig. Informeer ouders kort vooraf, dan voorkom je vragen achteraf.

Hoe vaak neem ik het af?

Twee keer per jaar is genoeg: een keer in september of oktober, en een keer rond februari. Dan zie je of er iets beweegt.

Werkt dit ook in een combinatieklas?

Ja, maar neem het per jaargroep af als de twee groepen apart werken. Kinderen kiezen anders bijna altijd binnen hun eigen jaar en dan meet je vooral het rooster.